2025-04-04 – Toespraak door Rense Schuurmans
Toespraak door Rense Schuurmans t.a.v. de opening van de buiten expositie ‘Dennenoord herdenking 80 jaar bevrijding’
Dennenoord tijdens de bezettingstijd
Beste mensen,
Fijn dat u hier, in de Ontmoetingskerk, aanwezig bent. 80 jaar geleden stonden in deze ruimte circa 100 bedden. Gedurende een aantal maanden vormde de kerk het dag- én nachtverblijf van een groot aantal patiënten; het was hier overvol, het rook naar urine, mensenmassa, eten, het ontsmettingsmiddel lysol en de indringend stinkende slaapdrank paraldehyde. De patiënten waren afkomstig van het in september 1944 door de bezetter in beslag genomen paviljoen Vredestein. Enkele maanden later, in maart 1945, vlak voor het einde van de oorlog, moest het hele instellingsterrein van Dennenoord ontruimd worden op last van de Duitsers. De gedwongen overhaaste verplaatsing van de patiënten leidde tot een groot aantal dodelijke slachtoffers. Alle verplegers en verpleegsters overleefden de evacuaties; hun leefomstandigheden waren beter dan die van de patiënten.
Ik ga u een indruk geven van wat de gevolgen van de bezettingstijd voor de medewerkers, de patiënten en Dennenoord als instelling waren. Om te beginnen schets ik een beeld van de toestand van het psychiatrisch zorglandgoed Dennenoord in 1940. Dennenoord was in 1940 een dorpsachtige gemeenschap; het personeel woonde op het instellingsterrein of in het speciaal voor en door Dennenoord medewerkers gebouwde Westlaren. De medewerkers zagen elkaar op het werk, in de vrije tijd en in de kerk. Hun kinderen speelden met elkaar. Het was een hechte gemeenschap, gereformeerd van godsdienst, en met een rijk verenigingsleven. In 1940, verbleven ca.1000 patiënten in 20 grote huizen, ook wel paviljoenen genoemd. Veel patiënten waren afkomstig uit de provincie Groningen, maar ook uit de rest van Nederland tot en met Amsterdam, Den Haag en Arnhem toe. De voor hen vertrouwde omgeving was hoe dan ook ver weg. Dit gegeven: de afstand tot de vertrouwde omgeving zou voor de patiënten, van grote invloed zijn op de betekenis van de bezettingstijd voor hen. Daarover zo meteen meer. Het gesticht was in 1940 in hoge mate zelfvoorzienend; met een watertoren, een kerk, een boerderij, een begraafplaats, een bakker en een slager; de aardappels en groenten kwamen van de eigen grond. De geneesheer-directeur was de hoogste leidinggevende in het gesticht.
Op een route van 17 panelen uitgezet op het instellingsterrein, en in het museum, kunt u luisteren naar een audiobestand, kijken naar illustraties en lezen wat de diepingrijpende gevolgen van de bezettingstijd waren. Het is het verhaal van dappere mensen; de gemeenschap Dennenoord heeft veel verzet gepleegd. Een aantal medewerkers nam in het bieden van verzet het voortouw. Enige honderden mensen die op de vlucht waren voor de bezetter vonden een schuilplek in de kelders, woningen en paviljoenen van Dennenoord of werden elders veilig ondergebracht. Op het terrein waren wapens verborgen. Meer dan 133.000, bij een drukkerij in de stad Groningen, buitgemaakte bonnen, met een gewicht van ruim 600kg, waren opgeslagen in de smeerkelder van de garage. Deze gedurfde overval was een huzarenstukje. Maar naast het verhaal van getoonde moed is er ook het verhaal van verdriet; medewerkers betaalden verzet met hun leven of kwamen in dusdanig nare situaties terecht dat hun leven blijvend werd gekleurd. De hoogste prijs van de oorlogsperiode werd betaald door de patiënten. Luister naar de samengestelde verhalen van enkele patiënten via de audiobestanden. Of lees hoe hun leven er tijdens de oorlogsperiode uitzag. Het valt op dat hun ontreddering tijdens de bezettingstijd steeds toenam. We hebben onderzoek gedaan naar de leefomstandigheden van de patiënten tijdens de bezettingstijd en de bevindingen vastgelegd in een publicatie.
Tijdens de bezettingsjaren verslechterden de werkomstandigheden en nam de stress toe voor het personeel van Dennenoord. Ondertussen werd de onderlinge verbondenheid van de verpleegsters, de verplegers, de doctoren en de medewerkers van de ondersteunende diensten hechter. In de dorpsachtige werk – en leefgemeenschap zochten ze elkaar op in de sociale en professionele contacten. Uit de omgang met collega’s putten de medewerkers steun en hoop. Bij het lezen van ‘de verpleegsters dagboeken’, die geschreven werden in het laatste oorlogsjaar, valt hun onderlinge binding op. De Duitse bezetter als gedeelde vijand heeft ongetwijfeld versterkend gewerkt op de onderlinge samenhorigheid.
Bij de patiënten gebeurde het omgekeerde, ze werden als eenlingen steeds verder op zichzelf teruggeworpen. Dit kwam doordat de gezondheidsbevorderende kenmerken en waarden die aan de psychiatrische inrichting Dennenoord werden toebedacht kapot gingen tijdens de bezettingsjaren; afgelopen was het met de rust, veiligheid,
tolerantie, voorspelbaarheid, en activiteiten. Door de vele overplaatsingen, naar steeds nieuwe – overvolle zalen, met andere verpleegsters of verplegers, de afname van de hygiëne, het letterlijk kouder worden van de grote zalen en door het intimiderende gedrag van de Duitse soldaten, het stoppen van het dagelijkse werk, de broodnijd, en het wegvallen van familiecontacten nam bij hen het isolement toe. Ondanks de inzet en opvallende weerbaarheid van de verpleegsters en verplegers werden de patiënten slachtoffers van de bezettingsperiode: zij hadden noch het recht, noch het vermogen ook maar iets aan hun steeds slechtere levensomstandigheden te veranderen of daaraan te ontsnappen. Om het simpel te zeggen: ‘ze konden geen kant op’; de bezettingstijd nam hen hard te grazen.
Tot slot. We zullen u met plezier op een woensdagmiddag rondleiden langs de uitgezette route over het terrein. Het kan ook zijn dat u het fijner vindt in alle rust zelf een indruk op te doen van wat zich tijdens de oorlogsjaren in deze leef-en zorggemeenschap heeft afgespeeld. Vanaf vandaag tot november 2025 is de panelenroute te bekijken en beluisteren. U kunt komen op een dag en tijdstip dat u dit past; tussen zonsopgang en zonsondergang. Zo meteen kunt u alvast het begeleidende boekje meenemen.
Dank voor jullie aandacht, en nog een plezierige middag.
Rense Schuurmans